Alpaqut
Turan, yəni Böyük Çöl mədəniyyətinə söykənən müasir döyüş sənəti.
Xalqlarda adları
- Turan döyüş sənəti
Haqqında
Alpaqut qədim köçəri türk sivilizasiyasının mədəniyyətini daşıyan müasir döyüş sənətidir. O, Turan, yəni Böyük Çöl adlanan bölgənin döyüş ənənələrini müasir texnika ilə birləşdirir.
Adı iki qədim türk sözündən yaranıb: "alp" igid, döyüşçü, "qut" isə müqəddəs deməkdir. Beləliklə, Alpaqut "müqəddəs döyüşçü" mənasını verir.
Alpaqutu beynəlxalq səviyyədə Dünya Alpaqut Federasiyası idarə edir.
Sənətin texnikası doqquz əsas yöndəm üzərində qurulub: əl zərbələri (KOL), ayaq zərbələri (TEPİK), aypara taktikası (AYÇA), atma (YAKALAŞMA), çəkmə-süpürmə (BADALAG), oynaq qıfıllama (BAĞDAMAK), boğucu texnika (BOĞUÇAN), müdafiə (KORUY) və silahlı, silaha qarşı döyüş (YARAK/YASAK). «ALPAQUT BİTİK» kitabına görə, bu doqquz yöndəm bir-birini tamamlayır və döyüşün bütün məsafə və formalarını əhatə edir.
Tarix
«Alpaqut» sözünün ən ətraflı izahı Mahmud Kaşğarlının 1072–1074-cü illərdə yazdığı «Divanü lüğat-it-türk» lüğətindədir: «alpağut ər — tək başına düşmənə hücum edən və qaçırılması mümkün olmayan bahadır». Yəni bu ad igid kişiyə verilirdi.
Müasir sənətin müəllifi Vasif Namazovdur. 2011-ci ildə onun rəhbərliyi ilə bir neçə klub birləşib Türk Döyüş Sənəti Mərkəzini yaradıb; 2014-cü ildə o, uzun illərin araşdırmasından doğan sistemə «Alpaqut Turan Döyüş Sənəti» adını verib və onu ictimaiyyətə təqdim edib. Ad, loqo və əsas mətn üç sənədlə rəsmiləşib: Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin 14 oktyabr 2014-cü il tarixli icazəsi, 17 noyabr 2014-cü ildə qeydə alınmış əmtəə nişanı və 16 sentyabr 2015-ci il tarixli müəllif hüququ şəhadətnaməsi.
2017-ci ilin oktyabrında Alpaqut İstanbulda I Etnospor Forumunda təqdim olunub. Beş dünya çempionatı keçirilib: Bakıda 2018 və 2019-cu illərdə, Bursada 2022, 2023 və 2025-ci illərdə. Alpaqut milli idman növü kimi Azərbaycan Milli İdman Növləri Assosiasiyasının tərkibindədir. 2023-cü ilin iyununda Türkiyənin TRT Belgesel kanalı «Alpagut» sənədli filmini göstərib.
Qaydaların xülasəsi
Alpaqutda beş yarış disiplini var. AYÇA məhdud kontaktlı disiplindir: əl və ayaq zərbələri, süpürmələr və atışlar. BATUR qarışıq döyüşdür: zərbələr, klinç, atış, boğucu və ağrıverici fəndlər. CAYMAZ yalnız ayaq üstə aparılan tam kontaktlı döyüşdür. QURŞAK zərbəsiz disiplindir: kəmər güləşi və yer mübarizəsi. KAÇUT taktiki özünümüdafiədir: yarışda atletlər döyüşmür, silahlı və silahsız bacarıqlarını nümayiş etdirir, hakimlər — Sınayçılar — icranı qiymətləndirir.
Yarış meydanı 10 × 10 metrlik kvadratdır; içində 8 × 8 metrlik müdafiə zolağı, diametri 6 metr olan Berkut çevrəsi və diametri 3 metr olan Börü çevrəsi var. Matç Börü çevrəsində başlayır, ikinci dəqiqədə Berkut çevrəsinə açılır, üçüncü dəqiqədə yenidən Börü çevrəsinə qayıdır. Atletlər «çapan» geyinir: qara kaftan, krem rəngli şalvar və künc rənginə uyğun — mavi və ya qırmızı — kəmər. Dörd döyüş disiplinində matç bir raunddan ibarətdir: böyüklərdə üç dəqiqə, uşaq, yeniyetmə və gənclərdə ilkin görüşlərdə iki, finalda üç dəqiqə.
Xal iki kartla verilir. SARGUT (sarı kart) bir xaldır: düzgün icra olunmuş icazəli zərbə, süpürmə və ya atış. ACAR (mavi kart) üç xaldır: nokdaun və ya üç SARGUT. Hesab altı xala çatanda matç bitir. Qalibə UTKU — qırmızı qələbə kartı verilir; UTKU xal deyil, qələbənin adıdır və nokautla, rəqibin təslimi ilə və ya vaxtın sonunda xal üstünlüyü ilə də qazanılır. Qayda pozuntusuna görə KINAK (qara kart) verilir: o, rəqibə xal gətirmir, amma üçüncü KINAK matçın itirilməsi deməkdir.
Federasiyalar və yarışlar
Dünya Alpaqut Federasiyası: 50-dən çox ölkə, ICSSPE və TAFISA üzvü, 5 dünya çempionatı. 6-cı Dünya Çempionatı: 3–6 dekabr 2026, Ankara.
Xalqlar
Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası