Ənənəvi oxçuluq

Ənənəvi yayla piyada hədəfə və uzağa ox atmaq sənəti.

Xalqlarda adları

sadaq atu (Qazaxlar)
piyada oxatma (Azərbaycanlılar)

Haqqında

Ənənəvi oxçuluq əl ilə hazırlanan ənənəvi yayla ox atmaqdır: hədəfə və uzaq məsafəyə atış növləri var. Qazaxlar ona sadaq atu deyir.

Ənənəvi türk oxçuluğu əsrlər boyu formalaşmış qaydaları, mərasimləri, ustalıq sənətini və atış üsullarını əhatə edir. Yay, ox və ləvazimat xüsusi xammaldan hazırlanır: yüksək dağlıq yerlərdə bitən ağaclardan, təbii yapışqandan, buynuzdan, vətərdən, ipəkdən və dəridən; üzəri xəttatlıq, naxış və inkrustasiya ilə bəzədilir. Bilik ustaddan şagirdə keçir.

2019-cu ildə UNESCO «Ənənəvi türk oxçuluğu»nu Türkiyə adından Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edib. Ənənəvi oxçuluq Dünya Köçəri Oyunlarının proqramındadır.

Noğayların çöl bayramlarında da ox atılır: İ. Abakarovun yazdığına görə, 2021-ci il mayın 29-da Dağıstanın Noğay rayonunda, Terekli-Mektəbdə keçirilən köçəri mədəniyyəti etnofestivalında oxatma yarışı olub.

Tarix

A. Alımbayevin yazdığına görə, qədim təsəvvürlərdə yay hakimiyyətin rəmzi idi. Herodotun nəql etdiyi skif rəvayətində üç qardaşdan yalnız ən kiçiyi — Skif atasının qoyub getdiyi yayı çəkə bilir və hökmdar olur. «Oğuznamə»də isə Oğuz xaqanın böyük oğulları tapdıqları qızıl yayı üç yerə bölür və xanlıq hakimiyyəti onlara, gümüş oxları alan kiçik oğullara isə onlara tabe vəzifələr düşür.

N. Yekeyevin yazdığına görə, altaylar oxatmada həm sərrastlıqda, həm də uzağa atmaqda yarışırdılar — piyada da, çapan atın üstündən də; bəzən hədəf kimi payalara asılmış xəz papaqlar qoyulurdu. Osmanlı sarayında 1530-cu il şənliyində padşahın oxçuları arasında yarış keçirilib: zirehi və dəbilqəni oxla deşməkdə ən bacarıqlı olanlar mükafatlandırılıb (M. Kapanşahin).

Qaydaların xülasəsi

Türkiyədə yarışları Ənənəvi Türk Oxçuluğu Federasiyası keçirir. Açıq havada hədəfə — «puta»ya atış üzrə Türkiyə çempionatında (Amasya, avqust 2026) böyük kişilər 70 metrdən, böyük qadınlar 60 metrdən, gənc oğlanlar və qızlar 50 metrdən ox atıblar; yarışa 34 vilayətdən 335 idmançı qatılıb.

Yarışlarda yalnız ənənəvi geyimdə çıxmaq olar; ənənəvi yay və oxlar əvvəlcə texniki heyətin yoxlamasından keçir.

Federasiyalar və yarışlar

Etnospor, Dünya Köçəri Oyunları; hədəfə və uzaq məsafəyə atış. Şimali Kipr idmançıları beynəlxalq turnirlərdə iştirak edir. Qazaxıstanın milli idman reyestrindədir (sadaq atu).

Xalqlar

Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası