Zorxana elementləri
Pəhləvanların ağır alətlərlə göstərdiyi güc oyunları və güləş.
Haqqında
Zorxana pəhləvanların güc oyunları, fərdi çıxışlar və güləşdən ibarət ənənəsidir. Çıxışlar musiqi və ya sürətli təbil sədaları altında keçir, yarışlara hakimlər nəzarət edir.
Pəhləvanlar orta əsr silahlarını — qılınc, qalxan və yayı xatırladan alətlərlə işləyirlər. Bu alətlər həqiqi silahdan ağırdır: məqsəd pəhləvanı əsl silahı rahat işlətməyə hazırlamaq olub. Azərbaycan zorxanasının elementləri bunlardır: sinə oyunu, mil oyunu, yekba, səngqaldırma, kəbbadə, yepka, çərxi və zəncirqırma.
Pəhləvan xalqın gözündə əzmin rəmzidir. Zorxana oyunları el şənliklərinin və açıq havada keçirilən bayramların ayrılmaz hissəsidir. 2022-ci ildə UNESCO «Pəhləvanlıq mədəniyyəti: ənənəvi zorxana oyunları, idmanı və güləş» adı ilə onu Azərbaycan adından Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edib.
Tarix
«Zorxana» sözündə «zor» güc, «xana» məkan deməkdir: əvvəlcə döyüşçülərin və pəhləvanların bədən hazırlığı keçdiyi yer belə adlanıb. Ənənəyə görə zorxana qaydalarını təxminən 700 il əvvəl Puryayi Vəli (Mahmud ibn Vəliyuddin) yenidən qurub.
Azərbaycanda ən qədim zorxanalar Bakıda XV əsrə aid İçərişəhər zorxanası və Ordubadda XVII əsrə aid Qeysəriyyə binasıdır. XIX əsrdə Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan və Şirvanda da zorxanalar tikilib.
Zorxananın damı günbəzli, döşəməsi yer səviyyəsindən aşağı, qapısı alçaq olur: içəri girən əyilməlidir. Ortada altı və ya səkkiz guşəli, bir metrə yaxın dərinlikdə meydança yerləşir. Mürşid «sərdəm» adlanan hündür taxta kürsüdə oturur.
Səfəvi şahı I İsmayıl döyüş sənətlərinə hamilik edir, zorxananı təbliğ edirdi. XVIII əsrdə Bakıda olmuş Artemi Araratski şəhərin zorxanalarındakı yarışları, pəhləvanları və canbazları təsvir edib. Sovet dövründə zorxana qadağan olunmuşdu; 1992-ci ildən zorxananın da daxil olduğu milli oyunlar bədən tərbiyəsi proqramına əlavə edilib. Vasif Namazovun qədim türk döyüş sənətləri cədvəlində (2020) Anadolu zorxanası da göstərilir.
Qaydaların xülasəsi
Çıxış müəyyən ardıcıllıqla keçir: sinə oyunu, mil oyunu, yekba, səng (daşqaldırma), kəbbadə, yepka (ayaqdöymə), çərxi (təndövrə), zəncirqırma və sonda güləş.
Sinə oyununda pəhləvan əlləri üstə dayanıb sinəsini yerə dəydirmədən irəli-geri hərəkət edir. Mil oyununda ağır taxta millər başın üstündə fırladılır. Kəbbadə yay şəklində zəncirli alətdir, başın üstündən keçirilir. Yepka ağır hərəkətlər arasında nəfəs dərmək üçün ayaq hərəkətləridir, çərxi isə fırlanmadır.
Hərəkətləri zurnaçılar dəstəsinin çaldığı cəngilər müşayiət edir: «Koroğlu qaytarması», «Misri», «Pəhləvanı».
Zorxana mili şümşad və ya palıd ağacından hazırlanır, çəkisi 12–30 kiloqramdır. Yekbada pəhləvan qulplu ağır daşları qaldırır, atıb-tutur. Kəbbadənin iki ucu bir metrlik zəncirlə birləşir: «kaman» adlanan hissəsi sol əldə, «zeh» adlanan hissəsi sağ əldə tutulur. Meydança «süfrə», oyunu idarə edən isə mürşid adlanır; oyun miyandarın işarəsi ilə başlayır.
Federasiyalar və yarışlar
1990-cı ildə yaradılan Milli İdman Növləri Assosiasiyasına zorxana milli idman növü kimi daxil edilib. 2007-ci ildən Azərbaycan Beynəlxalq Zorxana İdman Federasiyasının üzvüdür. 2009-cu ildə zorxana və pəhləvan güləşi üzrə I Dünya kubokunda Vüqar Qurbanov ağır çəkidə birinci yeri tutub və «Cahan Pəhləvanı» adını alıb. 2017-ci ildə Bakıda keçirilən IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının zorxana yarışlarında Azərbaycan idmançıları 1 qızıl, 3 gümüş və 3 bürünc medal qazanıblar. 2022-ci ildə UNESCO «Pəhləvanlıq mədəniyyəti: ənənəvi zorxana oyunları, idmanı və güləş»i Reprezentativ Siyahıya daxil edib.
Xalqlar
Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası
