Bolbon kuraş

Qırğız pəhləvanlarının — «balban»ların güləşi; «Manas» dastanında adı çəkilir.

Haqqında

Bolbon kuraş (qırğızca «balban küröş») qırğız pəhləvanlarının — «balban»ların güləşidir və qırğızların qədim milli oyunları sırasında sayılır. Onun adı «Manas» dastanında, Kökötöy xanın yas mərasimindəki yarışların təsvirində çəkilir: «Balban küröş, töö çeçiş…».

A. Kazakbayevin yazdığına görə, balbanlar geyimlərinə xüsusi diqqət yetirirdilər. Fərqanə qaydaları ilə güləşən qırğız balbanları meydana qurşaq bağlanmış çapanda çıxırdı. Şimal bölgəsinin balbanları isə mütləq qurşağa qədər soyunur, güləş qurşağı — «belboo» bağlayır və dəri şalvar geyinirdilər; əsl balbanlar maral dərisindən tikilmiş «kandaqay» şalvara üstünlük verirdi. Güləşdə balbanlar çox vaxt ayaqyalın olurdular.

Tarix

«Manas» ensiklopediyası balban küröşü belə izah edir: iki balbanın müəyyən qayda ilə təkbətək tutuşması. S. Əliyevin yazdığına görə, bu güləş çox qədimdən məlumdur və kökü, ola bilsin, dastanlardakı «igidin evlənməsi» adətinə gedir: qıza elçi düşənlər üçün yarış qurulurdu və kim udsa, o evlənirdi. Sınaq çox vaxt üç işdən ibarət olurdu: at çapmaq, hədəfə ox atmaq və təkbətək güləşmək.

Bu qədim yarışlar «Manas»da Kökötöyün aşının təsvirində qalıb. Sayakbay Karalayevin variantında nəhəng Joloyla güləşməyə heç kim cürət etmir və Manasın xahişi ilə meydana qoca Koşoy çıxır. Güləşdən əvvəl Manas ona xüsusi hazırlanmış «kandaqay» — dəri güləş şalvarı verir və ondan xeyir-dua alır; Koşoy Joloyu yıxır. İkinci güləşdə qırğızlardan Ağış çıxır və mükafatı o qazanır.

Sağımbay Orozbakovun variantında Manas özü də etiraf edir ki, piyada güləşdə usta deyil, və meydana yenə Koşoy çıxır. Ensiklopediyanın yazdığına görə, bu səhnə dastanın əksər variantlarında böyük coşqu ilə söylənir. Balban küröş qırğızlarda bu günə qədər ənənəvi oyun kimi yaşayır.

Xalqlar

Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası

Mənbələr

  1. Namazov, 2020 — qədim türk döyüş sənətlərinin cədvəli (World Alpagut Federation)
  2. Түрк элдеринин салттуу спорттук оюндары / Türk Halklarının Geleneksel Spor Oyunları — Qırğızıstan-Türkiyə «Manas» Universiteti, Bişkek, 2015 (simpozium materialları)
  3. İllüstrasiya: süni intellektlə hazırlanıb, Komitə təqdim edib
  4. С. Алиев, Балбан күрөш — «Манас» энциклопедиясы, 1-бөлүк (el-sozduk.kg)