Şatra (Altay şahmatı)
1960-da bərpa edilib.
Haqqında
Şatra Altayda oynanılan, şahmata bənzər stolüstü oyundur: onu şahmatla damanın qarışığı adlandırırlar. İki nəfər oynayır; məqsəd rəqibin şahını götürmək və ya ona gediş qoymamaqdır.
Tarix
N. Yekeyevin yazdığına görə, şatra Altayda qədimdən oynanılır və qəhrəmanlıq dastanlarında adı çəkilir: «Altın-Bize» dastanında Solonqı xan elçiliyə gəlmiş igidə əvvəlcə şatra oynamağı təklif edir, «Er-Samır»da isə dostlar at belində şatra oynaya-oynaya gedirlər.
XX əsrdə oyun demək olar ki, unudulmuşdu. Tarixçilər S. Y. Paxayev və P. Y. Tadıyev onu Koş-Aqaç rayonunun qocalarının danışdıqları əsasında bərpa ediblər (1960). XX əsrə gəlib çatmış bir variantda oyunçulardan biri iki pəhləvan fiquru ilə, o biri 24 döyüşçü fiquru ilə oynayırdı; ağacdan yonulan fiqurlar üçün lövhə «tyalan» (meydan) adlı böyük kvadratdan və iki qarşı tərəfdəki kiçik «şibee»lərdən — qalalardan ibarət idi.
Qaydaların xülasəsi
Lövhədə 62 xana var: ortada xəndəklə iki yerə bölünən 7×6 xanalıq sahə və hər oyunçunun 3×3 xanalıq qalası; qala sahəyə «temdek» adlı tək xana ilə bağlanır. Hər oyunçunun bir şahı, bir vəziri, iki topu, iki fili və «şatra» adlanan 11 piyadası olur.
Fiqurlar şahmatdakı kimi gedir, amma damadakı kimi — üstündən tullanaraq vurur. Vurmaq məcburidir (şahdan başqa), ən çox fiqur vuran yol seçilməlidir. Xəndəyi keçən şatra şah kimi gedir.
Xalqlar
Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası