Taban-tires

Noğayların oturub, dabanlarını taxtaya dirəyərək çubuq dartdığı qədim güc oyunu.

Xalqlarda adları

Haqqında

Taban-tires noğayların qədim güc oyunudur. İki nəfər yerdə üzbəüz oturur, dabanlarını aralarına köndələn qoyulmuş taxtaya dirəyir və bir çubuqdan tutub özünə tərəf dartır. Adı «dabanla dirənmə» deməkdir. Rəqibini yerindən qaldırıb öz tərəfinə çəkən və ya çubuğu onun əlindən alan qalib gəlir.

Oyun bu gün noğayların bayram və festivallarında yaşayır. 2021-ci il mayın 29-da Dağıstanın Noğay rayonunda, Terekli-Mektebdə keçirilən köçəri mədəniyyəti etnofestivalında onu kişilər də, uşaqlar da oynayıb. Oyun Noğay rayonunun Kunbatar kəndindəki Sabantoy bayramında və Qaraçay-Çərkəzin Erken-Xalk aulunda 2016-cı ilin mayında keçirilən Sabantuyda da göstərilib. Belə deyirlər ki, bu yarışda rəqiblərin çəkisi və bədən quruluşu o qədər də vacib deyil.

Taban-tires saxaların (yakutların) mas güləşi ilə eyni kökdən olan oyundur: orada da rəqiblər üzbəüz oturur, ayaqlarını aralarındakı taxtaya dirəyir və çubuğu özünə tərəf dartır. Jurnalist Olqa Mironoviç taban-tiresi belə təqdim edir: «müasir dillə desək, mas-restlinq». Fərq ondadır ki, mas güləşi bu gün öz federasiyası və yazılı qaydaları olan idman növüdür, taban-tires isə noğayların bayram oyunu kimi yaşayır.

Tarix

Noğay milli idmanının bərpası layihəsinin müəllifi Adler Türkmenovun sözlərinə görə, keçmişdə rəqibləri iki metrlik, yanı üstə qoyulmuş taxta ayırırdı: onlar ayaqlarını taxtaya dirəyib birlikdə çubuqdan yapışırdılar. Çubuğu ya rəqibin əlindən çıxarmaq, ya da rəqibi öz üstündən aşırmaq lazım idi; eyni vaxtda bir əllə növbə ilə bir-birinin kürəyinə qamçı vururdular.

O deyir ki, bu yarış noğaylarda bir növ duel idi, çünki rəqibə xəsarət yetirmək və ya onu öldürmək qadağan idi. Jurnalist Olqa Mironoviç də onu iki küsülü kişinin aralarındakı məsələni həll etməsinin mədəni yolu adlandırır. İ. Abakarovun yazdığına görə, belə yarışda ən güclü yox, ən dözümlü olan qalib gəlirdi.

Xalqlar

Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası

Mənbələr

  1. И. Абакаров, Земля кочевников — «Молодёжь Дагестана», 2021
  2. И. Текеев, Дуэль на нагайках, борьба на лошадях. Как состязались народы Кавказа — «АиФ-СК», 30.10.2019
  3. О. Миронович, Курлеме с ароматом полыни: первый ногайский Сабантой — «Национальный акцент»
  4. На Сабантуй в КЧР съедутся ногайцы Дагестана, Астрахани и Ставрополья — «Это Кавказ», 13.05.2016
  5. İllüstrasiya: süni intellektlə hazırlanıb, Komitə təqdim edib