Kəndirdartma

İki dəstənin kəndiri öz tərəfinə çəkdiyi qədim güc yarışı.

Xalqlarda adları

halat çekme (Türkiyə türkləri)
arkan tartıs (Qazaxlar)
arkan tartuu (Qırğızlar)

Haqqında

Kəndirdartma iki dəstənin bir kəndiri əks tərəflərə çəkdiyi xalq oyunudur. Qazaxlar ona arkan tartıs, qırğızlar arkan tartuu, Türkiyə türkləri halat çekme deyir. Oyun adətən bayramlarda və şənliklərdə keçirilir.

Qazax ənənəsində gənclər gücü təxminən bərabər olan iki dəstəyə bölünür. Rəqibi üç dəfə dalbadal xətdən öz tərəfinə çəkən dəstə qalib sayılır. Toylarda oyunun zarafat forması da olub: kəndir gəlinin arabasının qabağına çəkilir və yol yalnız «haqq» veriləndən sonra açılırdı.

Arkan tartıs Dünya Köçəri Oyunlarının proqramındadır.

Noğaylarda kəndirdartma «arkan tartısuv» adlanır. O, Dağıstanın Noğay rayonunda, Terekli-Mektəbdə keçirilən «Noğay El» festivalında və çöl bayramlarında milli idman növü kimi keçirilir. İ. Abakarovun yazdığına görə, 2021-ci il bayramında tamaşaçıları ən çox həyəcanlandıran yarış bu olub: dartışmada kəndir bərkidildiyi yerdən qırılıb.

Tarix

İ. Kemaloğlunun yazdığına görə, kəndirdartma Kaşğarlı Mahmudun XI əsrdə əsərində adını çəkdiyi oyunlardandır və bu gün də Volqa–Ural türklərinin sabantuy bayramında oynanılır. Sabantuyda idman oyunları qaçış, kəndirdartma, oxatma, ağırlıq qaldırma və dirəyə dırmanma yarışları ilə başlayır; bu yarışların hamısı üç yaş dəstəsi üçün — uşaqlar, gənclər və böyüklər üçün ayrıca keçirilir.

Qaydaların xülasəsi

V Dünya Köçəri Oyunları (Astana, 2024) üçün komandalar belə qurulurdu: səkkiz idmançı və iki ehtiyat. Kişilər 720 kiloqram, qadınlar 560 kiloqram çəki dərəcəsində yarışırdı — yəni çəkilən komandanın üzvlərinin ümumi çəkisi bu həddi aşmamalıdır.

Oyunlar ərəfəsində, 2024-cü ilin yanvarında Qazaxıstanda Milli Arkan Tartıs Federasiyası yaradılıb; prezidenti Yerkebulan İlyasovdur. Kəndirdartma 75 ölkədə inkişaf edən rəsmi müstəqil idman növüdür.

Xalqlar

Araşdırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepsiyası