Bayga

Türk halklarının uzun mesafeli eski at yarışı.

Halklardaki adları

bayqa, alaman bayqa (Kazaklar)
at çabış (Kırgızlar)
çarıs (Hakaslar)

Hakkında

Bayga, Türk halklarının en eski ve en sevilen at yarışlarından biridir: atlar uzun mesafe koşar ve zaferde atın dayanıklılığının yanı sıra binicinin taktik becerisi belirleyici olur. Kazaklar ona bayga, Kırgızlar at çabış, Hakaslar çarıs der.

Yarış göçebe yaşam tarzından doğmuştur: uzun yola dayanıklı at gerekiyordu. Eskiden mesafe 50 kilometreyi aşabiliyordu; bugün yarışlar çoğunlukla hipodromlarda yapılır.

Bayga Kazakistan'ın millî spor dalıdır ve Dünya Göçebe Oyunları'nın programındadır.

Tarihçe

K. Amanjol'un XIX. yüzyıl gözlemcilerine dayanarak yazdığına göre alaman bayga 25, 50, hatta 100 kilometrelik bir yarıştı ve büyük halk şenliklerinin, özellikle aşın ilk ve başlıca gösterisi sayılırdı. "Alaman", atlı silahlı bir birliğin akını demektir: yarış, atları uzun seferlere hazırlama ihtiyacından doğmuştur. Atlar bozkırda, düz hat üzerinde, sayısı ve cinsi sınırlanmadan koşardı.

Hafif olsun diye biniciler 8–14 yaşındaki erkek çocuklardan seçilirdi; ak gömlek giyer, başlarına kırmızı bir mendil bağlarlardı. Bitişe yaklaşırken atlılar boy çağrısını — "uran"ı — haykırır, seyirciler kazananı bundan tanırdı. Ödül beşten on beşe kadar atlıya verilirdi; en büyüğü kimi zaman yüz at, otuz deve, otuz inek ve beş yüz koyundan oluşurdu.

Olağan bayga bütün bayramlarda yapılırdı ve herkese açıktı; Kırgızlar ona "çabış", Özbekler "poyga" der. Üç yaşındaki atlar 1,2–2 kilometre, dört yaşına kadar atlar 2,4–4,8 kilometre, beş yaş ve üstü atlar 5–8 kilometre koşardı.

Kuralların özeti

2024 Dünya Göçebe Oyunları'nda bayga, Kazakistan Bayga Federasyonu'nun kurallarıyla yapılmıştır. Kunan baygada iki yaşından büyük atlar 11 kilometre koşar, biniciler sekiz yaşından itibaren katılabilir. Top baygada üç yaşından büyük atlar 18 kilometre koşar.

En zor ve en saygın tür alaman baygadır: üç yaşından büyük atlar yetişkin binicilerle 25 kilometre yol alır. Kazakistan'da alaman bayga genellikle 21 ve 31 kilometre üzerinden yapılır.

Kazakistan Millî ve Atlı Spor Dalları Merkezi'nin yazdığına göre binici yanındaki ata kamçı vuramaz, kamçısını sallayarak başka atları ürkütemez, bağıramaz, ıslık çalamaz, yarış yolundan çıkamaz ve dönemeçleri kesemez. Birincilik, atının burnu bitiş çizgisine ilk ulaşan biniciye verilir; öteki sıralar atların geliş sırasına göre belirlenir. Alaman bäygeyi özel olarak görevlendirilen bir kişi yönetir; ona tanınmış at ustalarından iki hakem, iki gözlemci, iki at sürücüsü ve iki yardımcı eşlik eder. Binicilere numara verilir; kamçıyla birlikte bir de mendil taşırlar ve yarış boyunca atın gözündeki teri bu mendille silerler.

Federasyonlar ve yarışmalar

Uzun mesafe at yarışı (4–50 km). Kazakistan'ın ulusal spor sicilinde yer alır.

Halklar

Araştırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepti