Kökbörü

İki atlı takım arasında oynanan kadim bir Türk oyunu.

Halklardaki adları

ulak tartış (Kırgızlar)
kökpar (Kazaklar)
ko'pkari (ulaq) (Özbekler)
göki (Türkmenler)
kük-büre (Başkurtlar)
kök-börü (Altaylar)
buzkaşı (tudarbay, qaracay) (Afganistan Özbekleri ve Türkmenleri)

Hakkında

Kökbörü, iki atlı takım arasında oynanan geleneksel bir oyundur. Oyuncular ulak denen keçi karkası için mücadele eder ve onu rakibin kazan adı verilen kalesine atmaya çalışır. Daha çok sayı atan takım kazanır. Modern müsabakalarda karkas yerine çoğu zaman kalıptan yapılmış bir kopyası kullanılır.

Oyun geleneği, gösteriyi ve sporu bir araya getirir. Onu oynayan halkların kültürel ve tarihî mirasını yansıtır ve toplulukları sosyal statü farkı gözetmeden buluşturur. Bilgi ve beceriler çoğunlukla bayramlarda ve toplu etkinliklerde gösterilerek kuşaktan kuşağa aktarılır.

UNESCO 2017 yılında Kırgızistan’ın kök börü geleneğini İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi’ne aldı.

Tarihçe

K. Amanjol, oyunun kökeni hakkında araştırmacıların üç açıklamasını aktarır: oyuncular sürüye saldıran bozkır kurtlarını canlandırır; eskiden ganimetle ya da yaralı bir batırı kurtararak işte böyle kaçılırdı; oyun, boy kollarının totem hayvanının gövdesi için verdiği mücadeleye dayanır. Kazaklar ona "kökpar", Kırgızlar "kök börü", Özbekler "kupkari", Karakalpaklar "ılak", Tacikler "buzkaşi" der.

Oyunun iki biçimi vardı: birinde iki atlı, ötekinde ayrı boyların veya avulların çıkardığı iki takım yarışırdı. Bitiş yeri — bir kale veya daire — bir kilometreden bir buçuk kilometreye kadar uzakta işaretlenirdi; amaç gövdeyi oraya ilk ulaştırmaktı. Gövdeyi ele geçiren atlı onu eyere bastırır, bacağının altına sıkıştırır, bir yandan öbür yana geçirir ve kovalayanlardan kopmaya çalışırdı. Kazanana at, deve, çadır, halı verilir, oyunu birkaç yüzden bine kadar seyirci izlerdi.

Kuralların özeti

Oyunun tek bir uluslararası kuralı yoktur: Kazak ve Kırgız federasyonları farklı kurallarla oynar. Şubat 2019'da Astana'da Dünya Kökpar Birliği'nin kurulu, on üye ülkenin federasyon başkanlarının katılımıyla şu kuralları kabul etmiştir: saha 220 × 75 metredir, oyun 20'şer dakikalık iki devreden oluşur ve arada 10 dakika ara verilir, takımda 12 atlı bulunur, hayvan gövdesinin maketi 33–35 kilogramdır. Kale olarak tay-kazan yerine üç metre çapında iki daire çizilir; atlıların kask takması istenir.

Birlik değişikliği güvenlikle gerekçelendirmiştir: tay-kazana çarpan sporcular ve atlar ağır yaralanmaktadır. Kırgızistan Millî Kök-börü Federasyonu bu kararı tanımamıştır: başkanı Cırgalbek Samatov, Kırgızların kendi kurallarıyla, yani tay-kazanla oynamayı sürdüreceğini bildirmiştir.

Federasyonlar ve yarışmalar

Dünya Göçebe Oyunlarının ana yarışması; Türkiye'de federasyonu var. Kazakistan'ın ulusal spor sicilinde (kökpar). Afganistan'ın ulusal sporu (buzkaşi).

Halklar

Araştırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepti