Kız kovu

At üstünde delikanlının kızı, kızın da delikanlıyı kovaladığı eski oyun.

Halklardaki adları

qız-qov (Azerbaycan Türkleri)
qız quu (Kazaklar)
kız kuumay (Kırgızlar)
qız quu (Başkurtlar)

Hakkında

Kız kovalama, Türk halklarının — Azerbaycanlıların, Kazakların, Kırgızların — atlı oyunudur; adı "kızı kovala" demektir. Kazaklar ona kız kuu, Kırgızlar kız kuumay der.

Oyunda bir delikanlı ile bir kız at koşturur. Kız arkadan gelip delikanlının yanından geçince delikanlı onun peşinden dörtnala gider. Bitiş çizgisine kadar kıza yetişirse onu öpebilir ve bu onun zaferi sayılır. Yetişemezse kız geri döner ve delikanlıyı başlangıç çizgisine kadar kovalar: yetişirse ona kamçısıyla vurur ve zafer kızın olur.

Tarihçe

K. Amanjol'un yazdığına göre oyunun kökü, kızların savaşçı ve binici olduğu eski çağlara uzanır: kız, kendisine talip olan yiğidin önüne şartlar koyar, bunların arasında at yarışı da bulunurdu — kazanan onunla evlenme hakkını elde ederdi. Değişmiş biçimde oyunun birkaç çeşidi düğünlerde ve başka şenliklerde yaşamıştır: gelin ile damat arasında, gelinin arkadaşları ile damada eşlik eden yiğitler arasında.

K. K. Yudahin'in Kırgızca sözlüğünde "kız kuumay" sözünün ilk anlamı bir düğün âdeti olarak verilir: damat kötü bir ata binip iyi ata binmiş gelini kovalar. Kazak oyununda alanın sonuna dönüş direği dikilirdi; kızı yakalayamayan yiğit dönüş yolunda kamçı darbeleri altında at sürer, bu başarısızlık uzun süre unutulmazdı.

Kuralların özeti

F. Bayat'ın anlatımına göre Azerbaycan'da oynanan "Kız kov"da ("Kıza çat") atlı delikanlılarla atlı bir kız yarışır. Oyun gidiş ve dönüşten oluşur. Mesafenin ilk bölümünde — yaklaşık ilk 300–400 metrede — delikanlı kızı kovalayıp ona yetişmek zorundadır; yetişemezse dönüşte kız onu kamçısıyla döver.

Başlıca yasak şudur: delikanlı kızın boynuna sarılamaz — bu, kızın attan düşme tehlikesiyle ilgilidir. Oyun binicilik hünerini, çevikliği ve rakibi belirli bir mesafe bitmeden yakalama becerisini sınar; takım hâlinde de yapılır.

Halklar

Araştırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepti