Toguz Korgool
Kırgızların ve Kazakların taşlarla oynadığı eski zekâ ve strateji oyunu.
Halklardaki adları
- toquz korqool (Kırgızlar)
- toğızqumalaq (Kazaklar)
Hakkında
Toguz korgool, kuyuları olan bir tahta üzerinde küçük taşlarla oynanan geleneksel zekâ ve strateji oyunudur. Kırgızlar ona toguz korgool, Kazaklar togızkumalak der. Taşlar kuyulara dağıtılır; en çok taşı toplayan oyuncu kazanır.
Tahta özel olarak yapılır veya yerine toprağa açılan kuyular kullanılır. Taşlar taştan, ağaçtan, metalden, kemikten, cevizden veya tohumdan olabilir. Süslü tahta ve taşların yapımı ağaç ve taş oymacılığı, kuyumculuk gibi zanaatlarla bağlantılıdır.
Oyun stratejik ve yaratıcı düşünmeyi, el becerisini geliştirir; oyuncuya sabırlı ve dikkatli olmayı öğretir. Bilgi ailede, okulda ve mobil uygulamalar aracılığıyla aktarılır. UNESCO bu oyunu 2020 yılında Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye'nin ortak dosyasıyla İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesi'ne kaydetmiştir.
Tarihçe
C. Abdiyeva'nın yazdığına göre oyunun eskiliğini, Kara-Köl şehri yakınındaki Töö-Cayloo dağında kayaya oyulmuş bir toguz korgool tahtası gösterir. Oyun Manas destanında da anlatılır: yassı bir ağaç yontulur, bir yanına dokuz, öbür yanına dokuz yuva oyulur ve oyun başlar. Tahtadaki "kazına" ve "tuz" adları eskiden kalmadır; dokuz yuvanın her birinin de kendi adı vardır — ilki "ooz" (ağız), sonuncusu "kuyruk üy".
K. Ağgün'ün yazdığına göre göçebe yaşamda tahta yerine çoğu zaman yerde kazılan çukurlar kullanılırdı; taş ve ahşap tahtalar sonradan yaygınlaştı. Korgoollar koyun gübresinden, kilden, ot tohumundan ve ağaçtan yapılırdı. Köylerde ve köyler arasında yarışmalar düzenlenir, birinciler ödüllendirilirdi.
Kuralların özeti
Oyun iki kişiyle oynanır. Tahtada her oyuncunun tarafında dokuz kuyu, ortada ise iki kazan bulunur. Başlangıçta her kuyuda dokuz taş vardır, kazanlar boştur; toplam 162 taş gerekir.
Oyuncu kendi kuyularından birindeki bütün taşları alır ve saatin tersi yönünde birer birer dağıtır; ilk taşı boşalttığı kuyuya bırakır. Son taş rakibin kuyusuna düşer ve o kuyudaki taş sayısı çift olursa, oyuncu bu taşları kendi kazanına alır.
Son taş rakibin kuyusundaki taş sayısını üçe tamamlarsa bu kuyu "tuz" olur ve oraya düşen taşlar oyuncuya geçer. Her oyuncu bir oyunda yalnızca bir tuz kurabilir. Daha çok taş toplayan kazanır; iki oyuncuda da 81 taş olursa oyun berabere biter.
Federasyonlar ve yarışmalar
UNESCO (2020, mangala ile ortak), uluslararası federasyon. Kazakistan'ın ulusal spor sicilinde yer alır.
Halklar
Araştırma: Vasif Namazov, Turan Oyunları Konsepti
